جغرافیا و ...

نهصد سال قبل از میلاد و پیش از ورود آریایی ها به ایران در کوهستان های جنوبی دریاچه ارومیه به ویژه منطقه ای که امروزه میاندوآب نامیده می شود، طوایفی زندگی می کردند به نام ماننایی ها که مرکز حکومت آنها بنا بر عقیده برخی از مورخان در شمال غربی شهر میاندوآب فعلی و حوالی روستای داش تپه بوده است، به نام شهر مشتا(مستا) که امروزه جز تلی خاک چیزی از آن باقی نمانده است.

سرزمین ماننایی ها

قلمرو و سرزمین ماننایی ها در بین محل سکونت دو قوم قوی به نام اورارتوها که در شمال جبال زاگرس سکونت داشتند و آشوری های ساکن کنار رودهای دجله و فرات، واقع شده بود و از این جهت خاک ماننایی ها همیشه مورد تجاوز قوم های جنگجو واقع شده و به آنها صدمات زیادی وارد شده است و بالاخره در اثر هجوم های متوالی آنان قوم ماننایی به کلی از بین رفت و آثار تمدن آنها که مربوط به هزار سال قبل از میلاد بود در دل خاک مدفون گردید که امید است صاحب نظران به آن توجه کرده و با کشف آثار بیشتری از آن دوران حقایق و تمدن آن زمان را بیشتر نمایان گردانند.

ماننایی ها:

قوم ماننا در ناحیه زاموآ در جنوب دریاچه ارومیه مسکن گزیده و دولت بزرگی را در غرب ایران امروز تشکیل دادند. در قرن هشتم قبل از میلاد پس از کشور اورارتو، ماننایی ها مقدترترین حکومت این نواحی را تشکیل می دادند، نیز در این قرن سکاها با آنان متحد شدند و با آشور با نیپال جنگ کرند ولی مغلوب و ضمیمه آشور شده و پس از آن جزو ایالات ماد گشتند و در میان آن قوم مستعیل شدند. دولت ماننایی ها از قرن هشتم قبل از میلاد بارها با آشور و اورارتو به ستیز برخاست و در واقع مغلوب هیچ یک از دو دولت نگشت. هنوز اکثر آثار و شهرهای قوم ماننا در دل خاک نهفته و اسرار آن ناگفته مانده، لذا آن دولت تاکنون به شهرت دولت های عیلام و اورارتو نرسیده است.

ماننایی ها از اقوام صاحب نام و نشانی بودند که در ناحیه ماد آتروپاتن یا آذربایجان کنونی، در سده های نخستین هزاره اول پیش از میلاد تا زمانی که جزیی از دولت بزرگ ماد گردیدند، از جمله دولت های منطقه ای به شمار می رفتند. ویژگی های قومی جامعه ماننایی را چنین دانسته اند: مقارن هزاره نخست، مخلوطی از طوایف مهاجر و بومی- ایرانی و قفقازی- به نام ماننا در نواحی جنوب شرقی دریاچه اورمیه تا حدود جنوب غربی خزر، به خصوص بین حدود میاندوآب تا مراغه و بوکان و سقز امروزی سکونت داشتند.

بیشتر پژوهشگران برآنند که ماننایی ها شامل اتحادی از طوایف منطقه بودند و خود از گذشته جزئی از سازمان های حکومتی لولوبی- گوتی را تشکیل می دادند. آنان با پیروزی بر دیگر اتحادیه های منطقه، دولت ماننا را پایه گذاری کردند. آشوری ها به طور بی امان در فرصت های مختلف برای غارت، به سرزمین ماننا حمله می بردند و در هر یورش در پی ویرانگری خود، جمعی را به اسارت می گرفتند که حضور صنعتگران و هنرمندان ماننایی در میان آنان، غنیمتی گرانبها برای آشوریان به شمار می رفت. آنان از وجود این اسرا در کار رونق شهرهای آشور، به ویژه نینوا بهره می جستند. میان ماننایی ها و اورارتوها نیز با وجود پیوندهای بسیار نزدیک فرهنگی، بر سر گسترش منطقه نفوذ سیاسی درگیریهایی وجود داشت.

نقوش حمله به ماننایی ها در کتیبه های آشور

ماننایی ها، هم از نظر اقتصادی، هم از نظر آفرینش آثار هنری، صاحب توان و رشد فرهنگی والایی بودند. به همین دلیل، در زمان ایجاد حکومت قدرتمند ماد، سرزمین ماننا به اعتباری قلب و مهمترین کانون فرهنگ و تمدن امپراطوری را در بر گرفت.

مسلما ماننای پیشین، مرکز اقتصادی و فرهنگی حکومت ماد بود. این ناحیه از دیگر نواحی ماد از لحاظ اقتصادی پر رونق تر بود و در آن آبادترین کشتزارها و بیشه ها وجود داشت. مبنای اقتصادی ماننا را دامپروری و گله داری تشکیل می داد. ماننایی ها در خلق آثار هنری، در زمینه معماری و فلزکاری و سفالگری و به ویژه آثار تزیین طلا و آجرهای نقش دار، از اعتبار و هنروالایی برخوردار بودند. تا کنون در سه محل با انجام کاوش های باستان شناسی آثار باارزشی که به نام ماننایی شهرت دارد به دست آمده است. این سه محل عبارت اند از: زیویه، حسنلو و قلایچی. قلعه زیویه در ۵۴ کیلومتری جنوب شرقی سقز و در شمال روستایی به همین نام، حسنلو در ۹ کیلومتری شمال شرقی نقده و ۱۲ کیلومتری جنوب غربی دریاچه اورمیه و قلایچی در حومه بوکان. آثار غیر مکشوفه بسیاری نیز در مناطق مختلف به ویژه داش تپه یا شهر تاریخی مشتا در ۲۱ کیلومتری شمال غربی میاندوآب وجود دارند که تاکنون عملیاتی برای مطالعه و بهره برداری از آنها صورت نگرفته است.

منصور حمدالله زاده ، سرزمین ماننایی ها